Διευθυντή

δ. Κοινωνία αξιών

Επισκόπου Αχαΐας Αθανασίου
Βόλος, 2002

Κοινωνία αξιών

Η Ευρώπη των δέκα πέντε, σήμερα, και των είκοσι πέντε ή και περισσοτέρων, σε λίγα χρόνια, κρατών-μελών είναι μια χοάνη διαφορετικών εθνών, πολιτισμών και θρησκευτικών παραδόσεων, στην οποία συναντώνται η κλασσική Ελληνο-ρωμαϊκή κληρονομιά με την Ιουδαϊκή και Ισλαμική παράδοση, για να διασταυρώσουν χαρακτηριστικά Κελτών, Φράγκων, Γερμανών, Σκανδιναβών, Σλάβων, Ούγγρων και Φιλλανδών κ.α. σε μια νέα πολιτιστική ενότητα που επιδιώκει να αποδειχτεί γόνιμη και δημιουργική. Η συνάντηση αυτή, που αναπόφευκτα γίνεται σε ένα κλίμα ανταγωνισμού και σύγκρουσης συμφερόντων, μπορεί να εμφανίσει κάποια τάση αποκλεισμού και περιθωριοποίησης ευάριθμων ομάδων από μεγαλύτερες ομάδες και κοινωνικά σύνολα. Μπορεί όμως και να καλλιεργηθεί η συνείδηση ότι η συνάντηση λαών, πολιτισμών και θρησκειών μπορεί να αποδώσει πολιτιστικό κέρδος που θα προωθεί συνεχώς την κατανόηση και τον σεβασμό μεταξύ των Ευρωπαίων. Αυτό σημαίνει ότι η προσπάθεια θα είναι συνεχής και θα γίνεται στα πλαίσια συνεχούς και ειλικρινούς διαλόγου. Έχουμε μάθει ότι διευρύνοντας την εμπειρία και τις γνώσεις μας μαζί με την διεύρυνση της αγοράς και της κοινωνίας πρέπει παράλληλα να διευρύνουμε και την καρδιά μας, για να καταλάβουμε ότι υπάρχει χώρος για όλους, που επιθυμούν να ζήσουν με ειρήνη και ελευθερία.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, λοιπόν, διαμορφώνεται μια κοινωνία, που χρειάζεται γερά ερείσματα, σημεία συνοχής και αρχές ευρύτερα αποδεκτές, που η επεξεργασία τους θα παράγει υλικό χρήσιμο για την ενίσχυση του κοινωνικού ιστού. Επομένως είναι χρήσιμο να μιλάμε για αξίες και για διαμόρφωση μιας κοινωνίας αξιών. Στις γραμμές που ακολουθούν θα αναφερθώ σύντομα και ενδεικτικά σε μερικές από αυτές, με κάποια σχόλια που επιθυμώ να κάνω ως μέτοχος αυτής της εμπειρίας, που είναι η Ορθοδοξία.

Πρώτα αναφέρω τον σεβασμό του άλλου. Η Ευρώπη χαρακτηρίζεται από την εκδήλωση ισχυρών εθνικών συνειδήσεων σήμερα και δεν είναι σε καμία περίπτωση κάτι ανάλογο με την Αμερικάνικη απορροφητική μηχανή, παρά τις ποικίλες και έντονες επιδράσεις που ασκούνται σ αυτήν. Η διαφορετικότητα παραμένει βασική παράμετρος του σχεδίου ευρωπαϊκής ενοποίησης εξ αρχής. Σεβασμός της διαφορετικότητας σημαίνει απόρριψη του εθνικισμού και σεβασμό των δικαιωμάτων του άλλου, δηλαδή των δικαιωμάτων του ανθρώπου. Όπου γεννιούνται εθνικιστικές ιδεολογίες, αυτές αντιτίθενται προς την ευρωπαϊκή ενοποίηση. Το πιο πρόσφατο παράδειγμα είναι ο Λεπέν, αλλά και ο επίδοξος δολοφόνος του προέδρου Σιράκ από άνθρωπο-παράγωγο της ιδεολογίας του. Είναι καλό σημάδι πάντως ότι μπορούμε να δούμε σήμερα καθαρότερα τα πράγματα από ό,τι την δεκαετία του 1930, όταν επικράτησε το σαρωτικό κύμα του εθνικοσοσιαλισμού με τις ρατσιστικές και απάνθρωπες εξάρσεις του. Σεβασμός της διαφορετικότητας συνεπάγεται, στο λεξιλόγιο της ΕΕ, τον σεβασμό της αρχής της επικουρικότητας, δηλαδή σεβασμό της αυτονομίας κάθε επιπέδου οργάνωσης και δραστηριοποίησης των πολιτών, επομένως αποφυγή ενός συγκεντρωτισμού που θα κατέληγε στη δημιουργία μιας ισοπεδωτικής ( melting pot ) κεντρικής γραφειοκρατικής μηχανής.

Έπειτα αναφέρω τον διάλογο που φανερώνει συμπαράσταση, διάθεση αλληλοκατανόησης και επιδίωξη δικαιοσύνης και ελευθερίας. Η παραβολή του καλού Σαμαρείτη δείχνει ότι δεν μπορούμε ως χριστιανοί να υιοθετήσουμε εχθρική ή παθητική στάση απέναντι στον «άλλο», αλλά καλούμαστε να αναλάβουμε πρωτοβουλία συμπαράστασης οι ίδιοι. Η θρησκευτική ετερότητα δεν είναι λόγος απόρριψης κανενός. Το πρόσωπο του καλού Σαμαρείτη χρησιμοποιήθηκε ως τύπος της αγάπης, που κήρυξε ο Χριστός ως θεμελιώδες στοιχείο της διδασκαλίας Του. Αυτός, ο Υιός του Θεού, ο οποίος στην έσχατη κρίση θα ταυτίσει τον εαυτό Του με τους ελάχιστους του κόσμου τούτου (Ματθ. 25), ανεξαρτήτως φυλής ή θρησκευτικής τοποθετήσεως, μας προτρέπει να πλησιάσουμε κάθε ανθρώπινο πρόσωπο με σεβασμό και αγάπη. Το ευαγγέλιο δεν προτείνει ένα διάλογο μεταξύ επίλεκτων διανοουμένων, ούτε βέβαια διάλογο καχυποψίας, αλλά ένα διάλογο ζωής. Αυτό δεν αποκλείει τον διάλογο ευθύνης μεταξύ διαφορετικών θρησκειών, μεταξύ εκπροσώπων τους, που έχουν την αναγκαία κατάρτιση, για να ενημερώσουν κατάλληλα και ευρέως την κοινωνία για το περιεχόμενο και τα αποτελέσματα και τις επιπτώσεις του διαλόγου. Σε μια ενωμένη Ευρώπη είναι επιτακτική ανάγκη η συσσωρευμένη εμπειρία από διαφορετικές θρησκευτικές παραδόσεις, αλλά κυρίως από τις διάφορες χριστιανικές ομολογίες, να συμβάλει σε ένα διάλογο αγάπης, ώστε να αντιμετωπισθούν κοινωνικά και ηθικά προβλήματα, όπως ο ρατσισμός, ο αντι-σημιτισμός, η κάθε μορφής βία, η έλλειψη σεβασμού για τη ζωή, η καταπάτηση των δικαιωμάτων των ανθρώπων κάθε ηλικίας και προέλευσης, η πορνογραφία και κάθε είδους διαστροφή, τα χρέη των πτωχών χωρών, η υποβάθμιση του περιβάλλοντος και τόσα άλλα.

Τώρα, ειδικά για το θέμα της συνάντησης διαφόρων θρησκειών στην Ενωμένη Ευρώπη και τον διάλογο μεταξύ αυτών, η Ορθοδοξία θυμάται ότι ο Ιησούς συνομίλησε, σε ορισμένες περιστάσεις της επίγειας ζωής του, με ανθρώπους διαφόρων θρησκευτικών παραδόσεων και τους βοήθησε, όπως την Σαμαρείτιδα, την Χαναναία ή τον Ρωμαίο εκατόνταρχο. Εξέφρασε μάλιστα τον θαυμασμό και την εκτίμησή του για την πίστη τους που δεν συνάντησε στους Ισραηλίτες: «...ουδέ εν τω Ισραήλ τοσαύτην πίστιν εύρον» (Ματθ. 8,10- πρβλ. 15,28- Λουκ. 7, 9). Κατά τη συζήτησή του με την Σαμαρείτιδα της αποκάλυψε την αλήθεια ότι ο Θεός είναι Πνεύμα (Ιω 4, 4-30). Επαίνεσε την έκφραση ευγνωμοσύνης του Σαμαρείτη λεπρού, τον οποίο θεράπευσε μαζί με άλλους εννιά. Μια κοινωνία αξιών δεν σχηματίζεται στο μυαλό κάποιων προικισμένων πριγκίπων της διανόησης, αλλά είναι προϊόν της κοινωνίας του Αγίου Πνεύματος, του οποίου την ενέργεια δεν μπορεί τίποτε να περιορίσει. «Το Πνεύμα όπου θέλει πνει» (Ιω 3, 8). Κάθε υψηλή και ουσιαστική αξία είναι ενέργεια του Αγίου Πνεύματος. Οι αξίες που αναφέρει ο απόστολος Παύλος, «αγάπη, χαρά, ειρήνη μακροθυμία, χρηστότης, αγαθωσύνη, πίστις, πραότης, εγκράτεια» (Γαλ. 5, 22) είναι εκδήλωση και ανταύγεια της δράσης του Αγίου Πνεύματος. Και είναι φανερό ότι τέτοιες αξίες δεν παύουν να φανερώνονται στη ζωή ανθρώπων που ανήκουν σε άλλες θρησκείες (βλ. Αναστάσιος (Γιαννουλάτος), «Σχέσεις της Ορθοδοξίας με τις άλλες Θρησκείες» στο Ζωντανή Ορθοδοξία στον σύγχρονο Κόσμο, Αθήνα 2001, σ.52). Έχοντας ζήσει πολλά χρόνια εκτός Ελλάδος, σε ευρωπαϊκά κράτη, μπορώ να πω σήμερα ότι η αναμφισβήτητη και σταθερή φανέρωση των χριστιανικών αξιών είναι η βάση, για να αισθανθούμε ότι συναντούμε αδελφούς και αδελφές εν Χριστώ σε κάθε περιβάλλον. Οι Προκαθήμενοι των Ορθοδόξων Εκκλησιών στο Μήνυμά τους κατά το πανηγυρικό συλλείτουργο στη Βηθλεέμ της 7ης Ιανουαρίου 2000 τόνισαν ανεπιφύλακτα: «Προσβλέπομεν προς τας άλλας μεγάλας θρησκείας, ιδία δε τας μονοθεϊστικάς, του Ιουδαϊσμού και του Ισλάμ, προτιθέμενοι να οικοδομήσωμεν έτι πλέον τας προϋποθέσεις διαλόγου μετ αυτών επί τω τέλει της ειρηνικής συνυπάρξεως όλων των λαών... Η Ορθόδοξος Εκκλησία απορρίπτει την μισαλλοδοξίαν και καταδικάζει τον θρησκευτικόν φανατισμόν, οποθενδήποτε ήθελον εκδηλωθεί τοιαύτα φαινόμενα».

Τέλος αναφέρω την ανάγκη υλικής συμπαράστασης που μπορεί να επιδείξει ο πλουσιότερος προς τον πτωχότερο. Υπάρχουν πολλοί τρόποι ανάπτυξης σχέσεων, που χρειάζεται να καλλιεργηθούν, για να γίνει σαφέστερη η συνείδηση ότι η Ευρώπη ως ένωση κρατών θα καταξιωθεί μόνον ενισχύοντας σταθερά, συνεχώς και με κάθε τρόπο την προσέγγιση των ανθρώπων με στόχο όχι πρωτίστως την οικονομική ανάπτυξη και την μεγιστοποίηση του κέρδους, αλλά κυρίως να προάγει το πνεύμα της συνεργασίας, της καταλλαγής και της εμπιστοσύνης. Προς την κατεύθυνση αυτή τείνει το πρόγραμμα εξωτερικής βοήθειας. 12% της παγκόσμιας αναπτυξιακής βοήθειας προέρχεται από τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό. Αν προσθέσετε την εθνική αναπτυξιακή βοήθεια από τα κράτη μέλη της Ενώσεως, τότε αυτή ξεπερνάει το 50%. Αυτό είναι πιο φανερό στην ανθρωπιστική βοήθεια. Ο ευρωπαϊκός οργανισμός αλληλεγγύης προς τρίτα κράτη ECHO έχει τον μεγαλύτερο προϋπολογισμό παγκοσμίως για τα θέματα της αρμοδιότητάς του. Τα στοιχεία αυτά δείχνουν μια δυναμική παρουσία συμπαράστασης και αλληλεγγύης της ΕΕ στην παγκόσμια σκηνή, ιδιαίτερα σε σχέση με τις ΗΠΑ, οι οποίες διαθέτουν για ανθρωπιστική και αναπτυξιακή βοήθεια σε τρίτες χώρες το χαμηλότερο ποσοστό σε σχέση με το ΑΕΠ της χώρας και σε σύγκριση με όλες τις άλλες οικονομικά αναπτυγμένες χώρες.

Βρίσκεστε εδώ: Αρχική κειμενα Διευθυντή 2002 δ. Κοινωνία αξιών