Συνεργατών

π. Γεώργιος Λέκκας: Η ιερότητα της παιδαγωγικής συνάντησης

image 6804e8e16f0d3f6837518b9130f70a2205521a1da7489bb78599be5bdbc98c64 V

π. Γεωργίου Α. Λέκκα

ΕΙΣΗΓΗΣΗ ΣΤΟ 25οΣΥΝΕΔΡΙΟ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΥΡΩΠΗΣ

(Βρυξέλλες, 7/3/2016)

ΘΕΜΑ: Η ΙΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗΣ

Θα ξεκινήσω με τα λόγια μιας από τις μεγαλύτερες πνευματικές προσωπικότητες τη Ορθόδοξης Ανατολής κατα τον 20οαι, του πατρός Σωφρονίου Σαχάρωφ: «Ποια είναι η διαστροφή της σύγχρονης κοινωνίας;», αναρωτιέται. «Κοιτάξτε πού οδηγούν όλα τα σχολεία», συνεχίζει. «Παρατηρείται συχνά ότι μόλις ανεβεί ο άνθρωπος σε υψηλότερες ακαδημαϊκές βαθμίδες, βλέπει συγκαταβατικά, μάλλον υποτιμητικά και αδιάφορα, τους άλλους που βρίσκονται χαμηλότερα. Όπως συμβαίνει στον κάθε άνθρωπο που γεννήθηκε στον κόσμο αυτό, η παραμικρή υπεροχή του στο επιστημονικό επίπεδο τον κάνει ήδη υπερήφανο. Εξαιτίας της υπερηφάνειας αυτής παρατηρείται η τάση να καταπιέζονται οι ασθενέστεροι» και «ολόκληρη η ανθρώπινη ιστορία οδηγείται σε πραγματικά εφιαλτικά αποτελέσματα» (π. Σωφρονίου Σαχάρωφ,Οικοδομώντας τον Ναό του Θεού μέσα μας και στους αδελφούς μας, τόμος Β΄, Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου, Έσσεξ Αγγλίας, 2013, σ. 296).

          Με την σημερινή ευκαιρία, σκοπεύω να σας μιλήσω για δύο παραδειγματικές μορφές δασκάλων που υπέδειξαν την οδό της αυτομείωσης ως μονόδρομο για την επιτυχία του εκπαιδευτικού μας έργου. Πρόκειται για την γνωσιολογική αυτομείωση του Σωκράτη και την υπαρξιακή αυτομείωση του Ιησού Χριστού.

            Συνήθως αναφερόμαστε στον Σωκράτη ως τον διαλεκτικό φιλόσοφο, τον είρωνα ή τον εκμαιευτή της αλήθειας. Παραβλέπουμε ότι το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της προσωπικότητάς του ήταν η ταπείνωσή του. Αναλαμβάνει συνειδητά και εκούσια, τουλάχιστον σύμφωνα με την πλατωνική μαρτυρία, τον αγώνα της μείωσης του εαυτού του προκειμένου να γίνει η φωνή του Άλλου. Άλλο με άλφα κεφαλαίο, κατά την πλατωνική ερμηνεία του φαινομένου Σωκράτης, είναι ὁ λόγος. Ο πλατωνικός Σωκράτης αποτελεί σε τελευταία ανάλυση μια προσωπική φωνή του λόγου. Το μεγαλείο αυτού του φιλοσόφου έγκειται όχι στην διαλεκτική κατίσχυση επί των αντιπάλων του, πράγμα που δεν θα τον έκανε να διαφέρει καθόλου από τους σοφιστές έστω κι αν του αναγνωριζόταν ότι υπήρξε ο ικανότερος από αυτούς, αλλά στην εκούσια μείωση του εαυτού του προκειμένου να επιτρέψει να ακουσθεί μέσω αυτού ο υπερατομικός λόγος. Ο υπερατομικός λόγος είναι που κατισχύει των διαλεκτικών αντιπάλων του Σωκράτους κι όχι η διαλεκτική δεινότητα του τελευταίου. Αυτή είναι η βαθιά πεποίθηση του πιο προικισμένου από τους μαθητές του, του Πλάτωνα, κι αυτή ακριβώς είναι που κάνει την πλατωνική ερμηνεία του φαινομένου Σωκράτης τόσο ενδιαφέρουσα και τόσο ξεχωριστή συγκρινόμενη με άλλες συγκαιρινών του, όπως του Ξενοφώντος ή του Αριστοφάνη. Ο πλατωνικός Σωκράτης δεν είναι δημιουργός της αλήθειας αλλά διάμεσός της. Ακούει μέσα του την υπερατομικής τάξεως αλήθεια, όπως ακούει το δαιμόνιό του, όπως ο ένθεος ποιητής ακούει μέσα του να του υπαγορεύεται το ποίημα. Όμως σε αντίθεση με την εκστατικότητα της Πυθίας ή των ποιητών, ο πλατωνικός Σωκράτης τελεί σε λογική μέθη και λειτουργεί ως αγγελιοφόρος μιας υπερατομικής λογικής αλήθειας της οποίας η κατίσχυση πάνω μας εξαρτάται αποκλειστικά από τον βαθμό διαθεσιμότητάς μας σε αυτήν. Εδώ φιλό-σοφος δεν είναι κάποιος που απλώς αγαπάει τη σοφία, αλλά όποιος της διατίθεται έτσι –δηλαδή σε διαρκή κίνηση αυτομείωσης- ώστε αυτή να του αποκαλύπτεται. Εδώ εμπόδιο στην άσκηση της φιλοσοφίας δεν είναι η έλλειψη γνώσεων, αλλά η ιδιοτέλεια ως εκούσιος αυτοπεριορισμός στην μερικότητα της ατομικότητάς μας που μας καθιστά αδύνατη την πρόσβαση στην λυτρωτική και υπερατομική αλήθεια του λόγου. Αυτό είναι το μέγιστο μάθημα του Πλάτωνα: Φιλοσοφία και ιδιοτέλεια είναι εξ ορισμού ασύμβατες πραγματικότητες και πως αποκλειστική προϋπόθεση για την άσκηση της φιλοσοφία είναι η ηθική κάθαρση. Ειδικά μάλιστα για τον Σωκράτη, σύμφωνα τουλάχιστον με την μαρτυρία των πρώιμων πλατωνικών διαλόγων συμπεριλαμβανομένου και του 1ουΒιβλίου τηςΠολιτείας, σχεδόν αποκλειστικό έργο του λόγου είναι ἡ ηθική κάθαρση όσων διακινδυνεύουν, μέσω του σωκρατικού διαλόγου, να μπουν σε διαλεκτική σχέση με τον Δάσκαλο. Όπως ορθά το παρατήρησε ο PierreHadot, διακύβευμα στον σωκρατικό διάλογο δεν είναι αυτό για το οποίο τα μέρη συζητούν, αλλά αυτοί οι ίδιοι οι συνομιλητές. Οι συνομιλητές του Σωκράτη καλούνται κατά το παράδειγμα του Δασκάλου να υπομείνουν την ταπεινωτική διαδικασία ενός πνευματικού στριπτίζ, με το να παραιτηθούν από τα προκατασκευασμένα δεδομένα μιας έτοιμης γνώσης, προκειμένου να ανοιχθούν από κοινού στον σωτήριο φωτισμό της υπερατομικής αλήθειας. Έτσι κάθε διαλεκτική προσπάθεια, του Σωκράτη ή των μαθητών του με την συνεπικουρία του δασκάλου, στο πλαίσιο του πλατωνικού διαλόγου ως παιδαγωγικής συνάντησης, αποτελεί αναβαθμό κατάκτησης στην πορεία προς μια ιδανική αλήθεια, προσβάσιμη στο μέτρο της ατομικής μας αυτομείωσης και ταυτοχρόνως μονίμως διαφεύγουσα λόγω της θεϊκότητάς της.

            Όμως, κατά την μαρτυρία του Ευαγγελιστή Ιωάννη, ο υπερατομικός πλατωνικός λόγος είναι Πρόσωπο που ενσαρκώθηκε ιστορικά εν Κυρίω Ιησού Χριστώ με σκοπό όχι απλώς τη διδασκαλία αλλά τη σωτηρία του κόσμου.

            Ποιό το περιεχόμενο αυτής της διδασκαλίας: Ο Χριστός αποκάλυψε στους μαθητές του το Μυστήριο της εν αγάπη ζωής της Αγίας Τριάδος (Ιω.12.44-50) και τον εαυτό Του ως τον ένα της Τριάδος (Ιω.11.25-27). Τους δίδαξε ότι η αυτομείωση αποτελεί τον κατεξοχήν τρόπο υπάρξεως του Τριαδικού Θεού (Ιω.5.30-32 & 16.13) και, κατά συνέπεια, ότι η οδός της αυτομείωσης είναι μονόδρομος για τον άνθρωπο προκειμένου να συντονισθεί με έναν τέτοιο Θεό. Στο ερώτημα του Πιλάτου «Τί έστιν αλήθεια;» (Ιω.18.38), ο Χριστός είχε ήδη επανειλημμένως απαντήσει και η απάντησή του ήταν ο λόγος που βρέθηκε υπόδικος ενώπιον του ρωμαίου άρχοντα: Αλήθεια είναι η υπαρξιακή σχέση εκούσιας και εν αγάπη αυτομείωσης κάθε Προσώπου της Αγίας Τριάδος ώστε Αυτό να φανερώνεται μέσω των Άλλων. Μαρτυρώντας έτσι εν αληθεία, δίδαξε ο Ιησούς, το κάθε Πρόσωπο περί των Άλλων συνιστούν και τα Τρία Πρόσωπα μαζί τον ένα Θεό της Αγάπης (Ιω.10.30 & 38).

           Ο Χριστός αποκάλυψε στούς μαθητές του το Μυστήριο της ζωής της Αγίας Τριάδος κυρίως όμως με την ίδια την ζωή Του. Η κένωση του Χριστού, που μαρτυρήθηκε με την ταπεινή Του γέννηση, την νίψη των ποδιών των μαθητών Του και πάνω απ’ όλα με την σταυρική Του θυσία, είναι αυτή που τον αποκάλυψε στα μάτια των μαθητών του ως τον έναν της Τριάδος. Η αυτομείωση του Χριστού ολοκληρώνεται ασφαλώς στην αγωνία της Γεσθημανή και στην εγκατάλειψη του Σταυρού. Πάνω στον Σταυρό ολοκληρώνεται τελικά η παιδαγωγική συνάντηση του Χριστού με τους μαθητές Του με αποκλειστικό θέμα την αγάπη. «Μωρία του Σταυρού» είναι η άφατη ταπείνωση του Χριστού, που από αγάπη εκδύθηκε της θεϊκής του δόξας και έπαθε όχι απλώς για την επικύρωση της διδασκαλίας Του αλλά για την αναδημιουργία του ανθρώπου (Κολασ.1.18-20 &Εφεσ.2.5-6). Πρόκειται για τον Θεάνθρωπο Δάσκαλο που με θυσία του εαυτού Του κατέβηκε στο σκοτεινό σπήλαιο της άγνοιας των μαθητών του για να τους καταστήσει ες αεί τμήμα της αιώνιας ζωής Του.

Ο Σταυρός του Χριστού θα μαθαίνει στους μαθητές Του όλων των εποχών πως η αγάπη είναι ή σταυρωμένη αυτομείωση ή καθαρός εγωισμός και πως μέση λύση δεν υπάρχει. Ο Σωκράτης επιλέγει να πιει το κώνειο όχι μόνο για να διαφυλάξει το έργο του αλλά και για να περισώσει την ανθρωπιά μας. Ο Χριστός, όμως, πεθαίνει πάνω στον Σταυρό για να ανοίξει εκ νέου την πόρτα της Αγίας Τριάδος σε κάθε μαθητή Του που θα θελήσει να Τον ακολουθήσει, να συντονισθεί, δηλαδή, με τον τρόπο της θεϊκής αυτομείωσης. Μοιάζει, έτσι, η αυτομείωση που εισηγήθηκε ο Σωκράτης να ολοκληρώνεται με τον Χριστό. Ο αυτονομημένος άνθρωπος στην εωσφορική του περηφάνεια αυτομειούμενος το πολύ-πολύ να αυτοκτονήσει. Συμμετέχοντας, όμως, κανείς στον Σταυρό του Χριστού μπορεί πλέον να αυτομειωθεί και να ζήσει την ίδια τη ζωή του Θεού.

            Αν αναρωτηθούμε τώρα τον λόγο για τον οποίο γίναμε εκπαιδευτικοί είναι βέβαιο πως θα θυμηθούμε ότι καθένας από μας συναντήθηκε στην κρίσιμη εφηβική του ηλικία με έναν τουλάχιστο δάσκαλο, του οποίου η αυτομείωση, η κάθοδός του μέχρι του σημείου νά ‘ρθει και να μας συναντήσει, φιλοτίμησε την εύπλαστη ψυχή μας και άναψε μέσα μας τη σπίθα ώστε να γίνουμε κι εμείς μια μέρα εκπαιδευτικοί λειτουργοί. Η επιτυχία, λοιπόν, και του δικού μας εγχειρήματος να καταστήσουμε νεότερους και μεγαλύτερους συνανθρώπους μας –τους μαθητές μας- κοινωνούς του παγκόσμιου πολιτιστικού κεκτημένου και μάλιστα ικανούς να αλληλοεπιδράσουν δημιουργικά στις παγκοσμιοποιημένες κοινωνίες μας εξαρτάται από τον βαθμό της αυτομείωσής μας, απαραίτητης προϋπόθεσης της παιδαγωγικής συνάντησης που έχει, έτσι, defacto ιερατικό χαρακτήρα. Μπορούμε στο σημείο αυτό να διδαχθούμε πολλά από το φιλανδικό μοντέλο εκπαίδευσης στο οποίο ο δάσκαλος απεκδύεται της εκπαιδευτικής του αυθεντίας για να επιτρέψει στους μαθητές του να αναπτύξουν ο καθένας τις δικές του δεξιότητες αντιμετωπίζοντας με αυτενέργεια τον παγκόσμιο ωκεανό της γνώσης. Η σπίθα που άναψε κάποτε μέσα μας ώστε μια μέρα να γίνουμε κι εμείς εκπαιδευτικοί είχε ασφαλώς τη δυναμική να μας κάνει μέχρι και να πεθάνουμε για τους μαθητές μας. Παραμένουμε ακόμα ανοιχτοί σε αυτήν τη δυναμική;

            Ξεκίνησα αυτήν την παρέμβαση με τα λόγια του πατρός Σωφρονίου. Επιτρέψτε μου να κλείσω την εισήγησή μου πάλι με αυτά: «Η κυριότερη πάλη [ενν. σε συμπαντικό επίπεδο] διεξάγεται ενάντια στο πάθος της υπερηφάνειας. Όλοι όσοι θέλουν να κυριαρχήσουν στους ανθρώπους θα σφάλλουν, γιατί δεν αντιλαμβάνονται τη φύση της εξουσίας που μας έδωσε ο Θεός» (π. Σωφρονίου Σαχάρωφ,όπ. παρ., σ. 298.

                              Πρωτοπρ. Δρ. Γεώργιος Λέκκας

                        Υπουργείο Παιδείας (ΜΕΑ Βρυξελλών).

Γραφείο της Αντιπροσωπείας της Εκκλησίας της Ελλάδος στην ΕΕ.

Σύμβουλος Καθηγητής στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο.

 

Βρίσκεστε εδώ: Αρχική κειμενα Συνεργατών π. Γεώργιος Λέκκας: Η ιερότητα της παιδαγωγικής συνάντησης