γεγονοτα

Συνέντευξη Μητροπολίτη Αχαΐας κ. Αθανασίου στο Περιοδικό "Παρεμβολή"

Το παρακάτω κείμενο αποτελεί συνέντευξη του  Μητροπολίτη Αχαΐας κ. Αθανασίου, Διευθυντού του Γραφείου της Αντιπροσωπείας της Εκκλησίας της Ελλάδος στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με κεντρικό θέμα τα περί Ευρωπαϊκής Ενώσεως και Εκκλησίας, στο περιοδικό «Παρεμβολή». Η συνέντευξη δημοσιεύθηκε στο Τεύχος 103(2013)4-6 και Τεύχος 104(3013)32-34.

S. Michel6Πρώτον

Ελάχιστοι γνωρίζουν ότι η Εκκλησία της Ελλάδος έχει «φωνή» σε θεσμικό επίπεδο στην Ε.Ε. Πείτε μας δύο λόγια για την δημιουργία, τους στόχους και τις δραστηριότητες του Γραφείου.

Η ίδρυση του Γραφείου της Αντιπροσωπείας της Εκκλησίας της Ελλάδος στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ), το Συμβούλιο της Ευρώπης και την Ουνέσκο ήταν από τις πρώτες ενέργειες του Μακαριστού Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος κυρού Χριστοδούλου μετά την ενθρόνισή του, το έτος 1998. Εκείνος θέλησε η Εκκλησία της Ελλάδος, δηλαδή η Εκκλησία του μόνου τότε κατά την πλειοψηφία των κατοίκων του Ορθόδοξου κράτους μέλους της ΕΕ, να έχει επίσημη παρουσία στις Βρυξέλλες. Με σκοπό η παρουσία αυτή να είναι ευπρόσωπη η Εκκλησία της Ελλάδος αγόρασε ένα παλιό κτήριο στις Βρυξέλλες, το οποίο ανακαίνισε και το 2003 εγκαινίασε ο ίδιος ο Αρχιεπίσκοπος. Στη δεκαπενταετία που διέρρευσε από την ίδρυσή του το Γραφείο ως εξειδικευμένη υπηρεσία στη διάθεση της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος διοργάνωσε διεθνή συνέδρια, εξέδωσε συλλογικούς επιστημονικούς τόμους με άρθρα ειδικών πάνω σε θέματα ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος, δημιούργησε την ιστοσελίδα του (www.regue.org) για την ενημέρωση των ενδιαφερομένων, συνεργάσθηκε με το αντιπροσωπευτικό Όργανο της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας για τα θέματα της ΕΕ (COMECE) καθώς και με το Συμβούλιο των Ευρωπαϊκών Εκκλησιών (ΚΕΚ), οργάνωσε ενημερωτικές επισκέψεις στελεχών της Εκκλησίας της Ελλάδος σε θεσμικά Όργανα της ΕΕ στις Βρυξέλλες (Ευρωβουλή και Ευρωπαϊκή Επιτροπή), συνεργάζεται με πολλά στελέχη των Οργάνων αυτών καθώς και με την Μόνιμη Ελληνική Αντιπροσωπεία της Ελλάδος στην ΕΕ, συμμετέχει σε συγκεκριμένες εργασίες του Συμβουλίου της Ευρώπης στο Στρασβούργο και παρακολουθεί θέματα ειδικού ενδιαφέροντος της αρμοδιότητας της Ουνέσκο, στο Παρίσι. Επίσης συνεργάζεται με το Οικουμενικό Πατριαρχείο και το Αντιπροσωπευτικό Γραφείο του στις Βρυξέλλες. Για την ευρύτερη δυνατή παρουσία Ορθοδόξων στις Βρυξέλλες και με την πεποίθηση ότι «η ισχύς εν τη ενώσει» εκτός του Οικουμενικού μας Πατριαρχείου και της Εκκλησίας της Ελλάδος έχουν ιδρύσει αντίστοιχα Γραφεία Αντιπροσωπειών τα Πατριαρχεία της Ρωσίας και της Ρουμανίας καθώς και η Εκκλησία της Κύπρου. Τα πέντε αυτά Γραφεία Αντιπροσωπειών Ορθοδόξων Εκκλησιών που λειτουργούν σήμερα στις Βρυξέλλες συμμετέχουν σε ένα δικό τους αντιπροσωπευτικό Όργανο, το CROCEU. Στην ιστοσελίδα του Γραφείου μας οι ενδιαφερόμενοι θα βρουν πολλά άλλα ενημερωτικά στοιχεία, τα οποία, μάλιστα, ήδη έχουν λάβει υπόψη τους αρκετοί Ευρωπαίοι ερευνητές, που έχουν εκπονήσει διδακτορικές διατριβές ή μεταπτυχιακές εργασίες σε διάφορες γλώσσες με θέμα την δραστηριότητα των Αντιπροσωπειών Ορθοδόξων και άλλων Εκκλησιών στις Βρυξέλλες.

Δεύτερον.

Πρόσφατα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αντιτάχθηκε στην πρόταση της Σλοβακίας να κόψει νόμισμα των 2 Ευρώ απεικονίζοντας τους Αγίους Κύριλλο και Μεθόδιο φέροντες φωτοστέφανο. Αντιθέτως το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει κρίνει σύννομη την παρουσία του Σταυρού στα σχολεία της Ιταλίας και παράνομη την ενέργεια της BritishAirways να απαγορεύσει σε υπάλληλό της να φέρει τον Σταυρό σε εμφανές σημείο. Πιστεύετε ότι η Ευρώπη εν γένει, και η Ε.Ε. ειδικότερα έχουν μια αρνητική στάση απέναντι στις Θρησκείες ή τηρούν μια αυστηρή ουδετερότητα κρίνοντας κάθε πρόβλημα adhoc? Το άρθρο 17 της Συνθήκης για την Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει ουσιαστικό αντίκτυπο στις σχέσεις μεταξύ Εκκλησιών και Ε.Ε.?

Η ερώτησή σας έχει στην πραγματικότητα τρία μέρη. Το πρώτο αγγίζει το τεράστιο θέμα των συμβόλων και του ρόλου τους στην ιστορία και πιο συγκεκριμένα στην ΕΕ. Το δεύτερο μέρος έχει να κάνει με την θέση της ΕΕ έναντι των θρησκειών. Και το τρίτο μέρος αναφέρεται στο άρθρο 17 της λεγόμενης Συνθήκης της Λισσαβόνας. Όσο μπορώ πιο σύντομα θα σας απαντήσω και στα τρία αυτά ζητήματα.

Α΄) Το κρίσιμο θέμα των συμβόλων δεν ήταν ποτέ απλό, αφού συχνά οι ιδεολογικές αντιπαραθέσεις χρησιμοποίησαν διάφορα σύμβολα για να καταλήξουν ακόμα και σε αιματηρές συγκρούσεις. Θυμίζω ότι ο σταυρός, το κύριο χριστιανικό σύμβολο, εμφανίζεται δειλά για πρώτη φορά σε ασημένιο μετάλλιο της εποχής του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου του Μεγάλου (το 317). Αυτό το γεγονός, ως γνωστό, δεν ήταν η αρχή μιας ανέφελης πορείας του συμβόλου του σταυρού. Τον όγδοο αιώνα ο αυτοκράτορας Λέων Γ΄ ο Ίσαυρος διέταξε την αποκαθήλωση του εσταυρωμένου από δημόσιο χώρο και πυροδότησε έτσι την έριδα της Εικονομαχίας, που απασχόλησε την αυτοκρατορία των Ρωμιών για περισσότερα από εκατό χρόνια. Χρειάσθηκε η μαρτυρική συχνά δραστηριότητα και γραφίδα επιφανών θεολόγων για να διατυπωθεί οριστικά η ορθόδοξη διδασκαλία περί των ιερών εικόνων και της βαθύτερης συμβολικής τους σημασίας.

Ειδικά για τον εσταυρωμένο οι αναγνώστες σας ίσως θυμούνται την τελική απόφαση (18.03.2011) του Ευρωπαϊκού δικαστηρίου Δικαιωμάτων του ανθρώπου του Στρασβούργου, που δικαίωνε τα ιταλικά δημόσια σχολεία και επέτρεπε την ανάρτηση του σταυρού στις αίθουσες διδασκαλίας. Η υπόθεση αυτή απασχόλησε την δικαιοσύνη πολλά χρόνια και άναψε τα πνεύματα και την ιδεολογική αντιπαράθεση όχι μόνο στην Ιταλία, αλλά σε ολόκληρη την Ευρώπη. Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να διαβάσουν σχετικό με αυτό το θέμα άρθρο του Βέλγου καθηγητή Silvio Marcus Helmons, το οποίο μεταφράσαμε στα ελληνικά και δημοσιεύσαμε στην ιστοσελίδα μας (βλ. πιο πάνω), στην καταχώρηση Δελτία Τύπου/ Επικαιρότητα, έτος 2009, αρ. 35, με τίτλο: «Θρησκευτικά σύμβολα και ευρωπαϊκή δικαιοσύνη».  

Ας σημειωθεί επίσης εδώ ότι η  ΕΕ έχει στη σημαία της, σε μπλε φόντο, δώδεκα κίτρινα αστέρια, τα οποία συμβολίζουν, κατά την επίσημη εκδοχή, τα κράτη μέλη της Ενώσεως. Δεν διαφεύγει όμως της προσοχής των ενημερωμένων χριστιανών ότι το κεφάλι της γυναίκας που αναφέρει το 12ο κεφάλαιο του βιβλίου της Αποκαλύψεως και που, κατά την ερμηνεία των Πατέρων της Εκκλησίας μας δεν είναι άλλη από την Παναγία, στόλιζε «στέφανος αστέρων δώδεκα» (12, 1). Έτσι, στο επισημότερο ευρωπαϊκό σύμβολο διασώζεται κάτι από την χριστιανική παράδοση, έστω και αν δεν ομολογείται επίσημα λόγω της πολυπολιτισμικής πραγματικότητας που επικρατεί στην ΕΕ και της ανάγκης να μην πληγωθεί η ευαισθησία διαφόρων ιδεολόγων.

Β΄) Το δεύτερο θέμα, για την στάση της ΕΕ έναντι των θρησκειών, έχει μεγάλο ενδιαφέρον, όπως καταδεικνύει η εκτενής βιβλιογραφία που οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να συμβουλευθούν ξεκινώντας από το διαδίκτυο. Ας σημειωθεί εδώ ότι το ευρωβαρόμετρο της Ευρωστατιστικής Υπηρεσίας έδειξε ότι το 2010 οι μισοί Ευρωπαίοι πιστεύουν ότι υπάρχει ένας θεός (όχι αναγκαία ο Τριαδικός Θεός) και οι άλλοι μισοί είναι αγνωστικιστές ή άθεοι. Οι Έλληνες ειδικά έρχονται τέταρτοι σε πίστη σε ένα θεό (με ποσοστό 79%) μετά την Μάλτα (94%), την Ρουμανία (92%) και την Κύπρο (88%). Η Τσεχία, τελευταία σε θρησκευτικότητα ανάμεσα στις χώρες της ΕΕ, εμφανίζει μόλις ένα ποσοστό 16% των κατοίκων της που πιστεύουν στην ύπαρξη ενός θεού. Οι Ευρωπαίοι πολιτικοί έχουν να αντιμετωπίσουν, λοιπόν, μια διογκούμενη πραγματικότητα αποστασιοποίησης εκατοντάδων εκατομμυρίων Ευρωπαίων από την πίστη των παραδοσιακών χριστιανών και από τις ομολογιακές κοινότητες. Οι μάζες αυτές στην Ευρώπη έχουν την δική τους αντιπροσωπευτική οργάνωση: την Ευρωπαϊκή Ανθρωπιστική Ομοσπονδία, η οποία είναι ιδιαίτερα επιθετική εναντίον όλων των παραδοσιακών χριστιανικών Εκκλησιών. Το 1994 ο Ζακ Ντελόρ, πρόεδρος τότε της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, θέλησε να δημιουργήσει ένα φόρουμ διαλόγου  μεταξύ αφ’ ενός των οπαδών παραδοσιακών θρησκειών με ιστορική παρουσία στην Ευρώπη και αφ’ ετέρου των ανθρωπιστών (το φόρουμ αυτό το ονόμασε «Μια ψυχή για την Ευρώπη»). Η απόπειρα απέτυχε και το φόρουμ διαλύθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 2000, διότι οι ανθρωπιστές (ή τα μέλη των φιλοσοφικών και μη ομολογιακών οργανώσεων, όπως επικράτησε να λέγονται) φάνηκε ότι δεν είχαν διάθεση διαλόγου, αλλά ασίγαστη επιθυμία για άκριτη κατάκριση κυρίως της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, αλλά όχι μόνον αυτής. Έτσι φθάσαμε στον συμβιβασμό ενός κοινού παρονομαστή ότι επίσημη θέση της ΕΕ είναι η Χάρτα των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και η διασφάλιση του δικαιώματος όλων ανεξαιρέτως να πιστεύουν ό, τι θέλουν αρκεί να μην παρενοχλούν τους άλλους, αρκεί να μην απειλείται η κοινωνική συνοχή. Αναγνώριση επικρατούσας ή υπερισχύουσας θρησκείας, όπως καταλαβαίνετε, αποκλείεται από τους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Θυμίζω ότι όταν ο πάπας ζήτησε από την Άγκελα Μέρκελ να στηρίξει την επιθυμία των παραδοσιακών χριστιανικών Εκκλησιών να γίνει στο Σύνταγμα της Ευρώπης σαφής αναφορά στις χριστιανικές της ρίζες, η Γερμανίδα καγκελάριος υποσχέθηκε κατ’ αρχήν ότι θα ασκούσε την επιρροή της προκειμένου να πείσει τους Ευρωπαίους να δεχθούν το αίτημα αυτό. Μπροστά όμως στην ογκώδη και εξαγριωμένη αντίδραση που σημειώθηκε, μπροστά στην κατηγορία ότι οι Εκκλησίες επιχειρούσαν να επιβάλουν την ηγεμονία τους σε όλους τους Ευρωπαίους, μπροστά στην απειλή να ναυαγήσει η ίδια η διαδικασία της ευρωπαϊκής ενοποίησης, η Μέρκελ υποχώρησε και τελικά δεν έγινε καμιά αναφορά στις χριστιανικές καταβολές της Ευρώπης. Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει εχθρότητα της ΕΕ έναντι των θρησκειών σε θεσμικό επίπεδο ούτε βέβαια ότι επικρατεί μια στάση ουδετερότητας. Στο άρθρο 17 της Συνθήκης της Λισσαβόνας λέγεται ρητά ότι «η Ένωση σέβεται και δεν θίγει το καθεστώς που έχουν σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο οι Εκκλησίες και οι θρησκευτικές ενώσεις ή κοινότητες στα κράτη μέλη». Ακόμα αναφέρεται ρητά ότι «η Ένωση σέβεται παρομοίως το καθεστώς των φιλοσοφικών και μη ομολογιακών οργανώσεων». Αυτό δεν είναι ουδετερότητα, αλλά πρόνοια του ευρωπαϊκού δικαίου να αναγνωρίσει μια πραγματικότητα  στην ευρωπαϊκή κοινωνία, την οποία και αναλαμβάνει να περιφρουρήσει προς το συμφέρον όλων των πολιτών. Πέρα από αυτό όμως, εννοείται ότι για τους χριστιανούς είναι επιτακτικό καθήκον σήμερα να δείξουμε πόσο σημαντικό είναι η ευαγγελική αγάπη να λάμψει ως μόνη αχτίδα ελπίδας στον κόσμο. Αυτό όμως αποκλείεται να επιβληθεί με νομικό τρόπο. Αντίθετα χρειάζεται οι χριστιανοί να πείσουμε με τον λόγο και τη ζωή μας ότι αυτό που πιστεύουμε έχει αξία για όλους. Χωρίς ιεραποστολικό πνεύμα μαθητείας και μετάνοιας δεν θα πετύχουμε τίποτα.

Γ΄) Το άρθρο 17 της λεγόμενης Συνθήκης της Λισσαβόνας (η οποία, θυμίζω, ισχύει επίσημα από 1ης Δεκεμβρίου 2009) σημειώνω εδώ σύντομα ότι έχει μεγάλη σημασία για τους χριστιανούς για δυο κυρίως λόγους. Πρώτον, διότι εισάγει για πρώτη φορά στο ευρωπαϊκό δίκαιο με επίσημο τρόπο τον όρο «Εκκλησία». Και δεύτερον, διότι θεσπίζει ρητά ότι «η Ένωση διατηρεί ανοικτό, διαφανή και τακτικό διάλογο με τις Εκκλησίες... αναγνωρίζοντας την ιδιαίτερη ταυτότητα και συμβολή τους». Στο πνεύμα του άρθρου αυτού και εφαρμόζοντάς το ο σημερινός πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κ. Ζοζέ Μανουέλ Μπαρόσο συναντάται από το 2005 τακτικά με ανώτατους εκκλησιαστικούς και θρησκευτικούς ηγέτες και αντιπροσώπους. Η πρόοδος που σημειώθηκε είναι σαφής, αν λάβει κανείς υπόψη του ότι ο προκάτοχος του κ. Μπαρόσο, ο κ. Ρομάνο Πρόντι, ενσυνείδητο μέλος της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, δεν θέλησε ποτέ να έχει ένα επίσημο διάλογο με θρησκευτικούς εκπροσώπους, αν και συναντήθηκε πολλές φορές επιλεκτικά με θρησκευτικούς ηγέτες προκαλώντας πάντα οξύτατη αντίδραση οπαδών μη ομολογιακών οργανώσεων.

Όσα σας ανέφερα πιστεύω ότι κατέδειξαν επαρκώς ότι η ΕΕ, χωρίς να αναγνωρίζει προνόμια ιδιαίτερα στους χριστιανούς, ενθαρρύνει τον διάλογο μεταξύ των πολιτών της Ευρώπης και η στάση της δεν μπορεί να πει κανείς σοβαρά ότι χαρακτηρίζεται σήμερα από εχθρότητα ή ουδετερότητα έναντι της θρησκείας ή της Εκκλησίας. Όσοι παρακολουθήσαμε την ζύμωση και τον αγώνα για να περιληφθεί το άρθρο 17 στη Συνθήκη, θυμόμαστε την λυσσαλέα αντίδραση των οπαδών των μη ομολογιακών τάσεων, που φώναζαν στην Ευρωβουλή να τους αφήσουν οι Εκκλησίες ήσυχους να κάνουν την δουλειά τους και ότι η θρησκευτική πίστη ή οι πεποιθήσεις είναι αυστηρά ιδιωτική υπόθεση, η οποία δεν πρέπει να απασχολεί καθόλου την ΕΕ! Από τότε, ασφαλώς, έχει κυλήσει πολύ νερό κάτω από την γέφυρα της ΕΕ.

Τρίτον.

H Κρίση που κυριαρχεί στην Ελλάδα, στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια και ταλανίζει ολόκληρη την Ε.Ε. έχει δυναμιτίσει τις σχέσεις μεταξύ των Κρατών - Μελών. Η εσωστρέφεια τείνει να κυριαρχήσει. Ακούγονται φωνές ακόμα και υπέρ της διάλυσης της Ε.Ε.. Η άποψή σας? Πιστεύετε ότι η Εκκλησία μπορεί και πρέπει να ενεργοποιηθεί στην παρούσα Κρίση?

Κατ’ αρχή θα επαναλάβω μαζί σας ότι η κρίση είναι παγκόσμια και δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό φαινόμενο. Βέβαια, σε κάθε τόπο η κρίση έχει διαφορετική ένταση και οι επεμβάσεις που χρειάζονται δεν είναι ίδιες παντού. Η ιστορία της  χώρας μας έχει έντονα τα χαρακτηριστικά της τραγωδίας. Στα τελευταία εκατόν ενενήντα χρόνια το νεώτερο ελληνικό κράτος είδε τα σύνορά του να διευρύνονται και η Ορθόδοξη Εκκλησία, παρά τις θεαματικές κοινωνικές αλλαγές και τα ενδογενή προβλήματά της, διατήρησε υψηλή θέση στη συνείδηση των Ελλήνων. Αυτή η Ελλάδα της εθνικής παλιγγενεσίας και του έπους του 1940 έζησε παράλληλα πολλές τραγικές στιγμές. Δεν ήταν περιστατικό βαθύτατης κρίσης το «μεγαλουργόν έγκλημα» της 1ης Αυγούστου 1831, δηλαδή η βάρβαρη πυρπόληση στον Πόρο των δύο πολεμικών πλοίων, της φρεγάτας «Έλλη» και της κορβέτας «Ύδρα», από τον αντικαποδιστριακό τότε και αγανακτισμένο Ανδρέα Μιαούλη; Ο ήρωας αυτός του 1821 κατέστρεψε τα δυο πολεμικά πλοία που με δάνειο, δηλαδή χρήματα των Ελλήνων, είχε αγοράσει το πάμπτωχο νεόκοπο κράτος, αν και είχε προηγουμένως προσωπικά ευεργετηθεί από τον Καποδίστρια. Τι να πούμε για την πτώχευση του κράτους, όπως την ανήγγειλε ο Χαρίλαος Τρικούπης στη Βουλή την 10η Δεκεμβρίου 1893; Να μην βαρυθυμήσουμε αναλογιζόμενοι τον καταστροφικό Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 και το επαχθέστατο δάνειο που αναγκαστήκαμε να πάρουμε και αποπληρώναμε για πολλές δεκαετίες; Δεν ήταν κορυφαία η κρίση της μικρασιατικής καταστροφής και ο ξεριζωμός ενάμισι εκατομμυρίου συνανθρώπων μας; Και όμως αυτό το κράτος διοργάνωσε με επιτυχία τους ολυμπιακούς αγώνες του 2004 και έγινε μέλος της ΕΕ το 1981. Το ερώτημα αν έπρεπε να μπούμε στην ΕΕ ή όχι, όπως και το άλλο ερώτημα, αν η ΕΕ βρίσκεται σε τροχιά διάλυσης, αποτελούν θέματα για θεωρητικές συζητήσεις και ασκήσεις επί χάρτου. Είναι η αλήθεια ότι κυρίως οι Άγγλοι ευρωσκεπτικιστές  συχνά δρουν ως τροχοπέδη απέναντι στις προσπάθειες για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Γι αυτό αρκετοί διπλωμάτες, ασφαλώς υπερβάλλοντας, εύχονται, σε ιδιωτικές συζητήσεις, να εξέλθει η Αγγλία από την ευρωπαϊκή οικογένεια. Προσωπικά θεωρώ φυσιολογικό σύμπτωμα τις όποιες ενστάσεις διατυπώνονται σε μια ευρωπαϊκή πορεία που πρέπει να περάσει μέσα από διαφορετικές ιδεολογίες, διαφορετικές ιστορικές καταβολές και διαφορετικά εθνικά συμφέροντα. Η ενοποίηση της Ευρώπης είναι μια ιδεώδης κατάκτηση που δεν έχει συντελεστεί και δεν είναι καν σαφές τι μορφή ακριβώς θέλουμε να πάρει. Τα εθνικά συμφέροντα είναι ακόμα πολύ ισχυρά και διεκδικούν συνεχώς και σε κάθε ευκαιρία την αυτονομία τους. Η χρονική διάρκεια και οι κόποι που απαιτούνται για την διατήρηση του κοινού παρονομαστή, που είναι η ενότητα, ασφαλώς κουράζουν, κάποτε απογοητεύουν και, βέβαια, αποκαλύπτουν ανθρώπινα λάθη και σκοπιμότητες που ευθύνονται είτε για την στασιμότητα είτε για την οπισθοδρόμηση που παρατηρείται. Εκείνο που πρέπει να σημειώσω εδώ, και να πω μετά λόγου γνώσεως, είναι ότι μερικά από τα καλύτερα μυαλά στην Ευρώπη εργάζονται εντατικά για την πρόοδο της ιδέας της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και μάλιστα με επιτυχία. Η εικόνα που παρουσιάζει σήμερα η ΕΕ είναι κάθε άλλο παρά η εντύπωση της διάλυσης. Υπάρχει σαφώς ένας κώδικας κοινά αποδεκτών αξιών που θεωρείται ευρύτατα ότι η προαγωγή τους εξαρτάται από την πρόοδο της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Αυτός ο κώδικας αποτελεί σήμερα τον ακρογωνιαίο λίθο της ΕΕ.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία, δεμένη με την ευρωπαϊκή κοινωνία (θυμηθείτε πόσοι Ορθόδοξοι ζουν σε ευρωπαϊκά κράτη), δεν μπορεί να μείνει αμέτοχη στην προσπάθεια  οικοδόμησης εμπιστοσύνης, προαγωγής των κοινών αξιών, διαμόρφωσης ενός υγιούς προβληματισμού, και διεξαγωγής ενός γόνιμου διαλόγου. Το πόσο μπορεί να συμβάλει σε αυτή την προσπάθεια εξαρτάται και από το γενικότερο ενδιαφέρον της και από την ικανότητά της να εκπαιδεύσει ικανά στελέχη και να ενθαρρύνει εσωτερικές διεργασίες δράσης απαλλαγμένες από στείρα πολεμική ή ιδεολογικές ευρωσκεπτικιστικές κορώνες. Βεβαίως η Εκκλησία σήμερα διαθέτοντας ένα σημαντικό κοινωνικό απόθεμα ηθικής δυνάμεως και χαρισματικών στελεχών μπορεί να βοηθήσει κατά τρόπο μοναδικό στην αντιμετώπιση της κρίσεως. Όμως, στην τιτάνια προσπάθεια που απαιτείται δεν χωράει ούτε αυταρέσκεια ούτε αυτάρκεια. Κανένας δεν περισσεύει στον αγώνα για να στηριχθεί και ο τελευταίος συνάνθρωπός μας- όχι μόνον οικονομικά αλλά και ηθικά- και να περάσει όσο το δυνατόν αλώβητος την πικρή εμπειρία της τρέχουσας κρίσης. Μετά από δεκατρία χρόνια ενασχόλησης με τα ευρωπαϊκά θέματα παραμένω αισιόδοξος ότι η Εκκλησία αντιλαμβάνεται ότι ο σημαντικός της ρόλος στην αντιμετώπιση της κρίσης περνάει μέσα από την ΕΕ και την διαδικασία ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, η οποία είναι συνεχώς σε εξέλιξη.

Τέταρτον.

Η αλήθεια είναι ότι οι νέοι άνθρωποι, ελέω Κρίσης, έχουν απογοητευθεί. Χάνουν την πίστη τους στην ενωμένη Ευρώπη και αποστασιοποιούνται από κάθε θεσμό συμπεριλαμβανομένης και της Εκκλησίας. Τι θα τους συμβουλεύατε?

Στο κρίσιμο θέμα της απογοήτευσης πολλών συνανθρώπων μας, που θέτετε, θυμίζω πρώτα ότι σύμφωνα με τον Θουκυδίδη ο Περικλής έλεγε ότι όσοι δεν ασχολούνται με την πολιτική δεν είναι σωστό να ισχυρίζονται ότι έχουν κάποια καλύτερη δουλειά να κάνουν, γιατί στην πραγματικότητα δεν έχουν  καμιά δουλειά να ζουν στη δημοκρατική Αθήνα! Ο Περικλής εννοούσε ότι η δημοκρατία επιβιώνει με τον αγώνα και την ενεργό ανάμειξη στα κοινά υπεύθυνων πολιτών και όχι με την παθητική στάση αποδεκτών των ωφελημάτων από το δημοκρατικό κράτος. Αυτό το αναφέρω, διότι η συλλογική συνείδηση που αποδέχεται αξίες πάνω στις οποίες στηρίζει τη συνοχή της μια κοινότητα (όπως η εκκλησιαστική) απαιτεί ενεργό συμμετοχή και αγωνιστική διάθεση εκ μέρους όσων αποδέχονται τις αξίες αυτές και, κατά συνέπεια, δεν αποστασιοποιούνται ή περιμένουν από τους άλλους να αναλάβουν πρωτοβουλίες. Σας θυμίζω ότι ο Παύλος έγραψε στους Κορινθίους την ένθερμη παρότρυνση: «γρηγορείτε, στήκετε εν τη πίστει, ανδρίζεσθε, κραταιούσθαι» (Α΄ Κορ 16, 13). Και ακόμα, αξίζει να διαβάσουμε πάλιν και πολλάκις, ιδίως σε καιρούς χαλεπούς, τους ένδεκα στίχους από την προς Εφεσίους επιστολή του αποστόλου των εθνών, που αρχίζουν με την προτροπή «ενδυναμούσθε εν Κυρίω» (Εφ 6, 10-20). Για όσους ξέρουν να διαβάζουν η περικοπή είναι ισχυρό τονωτικό της ψυχής φάρμακο. Εξ άλλου,  πότε έλειψαν οι επιτήδειοι που χρησιμοποίησαν προωθημένες μεθόδους για να αποπροσανατολίσουν την συλλογική συνείδηση και να πετύχουν ιδιοτελείς σκοπούς; Λυπάμαι, διότι στη χώρα μας γίνεται συχνά λόγος για «ξένο δάκτυλο» ή για «αόρατα κακόβουλα κυκλώματα ή περιβάλλοντα», χωρίς να γίνεται παράλληλα επαρκής αναφορά στην έλλειψη σοβαρής επιστημονικής έρευνας για τις ρωγμές και τον τρόπο που αυτές δημιουργήθηκαν σε διάφορους τομείς του κράτους, μάλιστα από πολύ παλιά. Από αυτές τις ρωγμές- που όχι άγνωστοι αλλά γνωστά μέλη της ελληνικής κοινωνίας ανεύθυνα άφησαν να γίνουν- το σκάφος βάζει νερά και φαίνεται να βυθίζεται. Αντί της επιστημονικής έρευνας πολλοί ασχολούνται φλυαρώντας με το τι γράφουν διάφορα μέσα ενημέρωσης, τα οποία συχνά επιτείνουν την σύγχυση με τις ατέλειωτες ανακρίβειες και με τα σήριαλ σκανδαλολογίας. Τι αβάσταχτος και ανεξέλεγκτος λαϊκισμός! Είναι ή δεν είναι αλήθεια ότι οι πάντες ασχολούνται με τα σκάνδαλα, τα οποία, όταν η δικαιοσύνη τελικά αποφαίνεται γι αυτά μετά από χρόνια πολυέξοδης διαδικασίας, σαν λιμνάζοντα νερά έχουν αφήσει να σαπίζει η συλλογική συνείδηση και να αποκαθηλώνονται αξίες; Από τι αποστασιοποιούνται οι συνάνθρωποί μας; Από τα σκάνδαλα; Εύγε και άριστα! Μήπως όμως αβασάνιστα και από οκνηρία (που ακυρώνει την έρευνα) ή ανευθυνότητα σκανδαλοθηρική ταυτίζουν τα σκάνδαλα με την Ευρώπη ή την Εκκλησία; Τότε πλανώνται και παραπλανούν και άλλους με αποτέλεσμα όλη η κοινότητα, στην οποία ανήκουν τα θύματα της αβάσταχτης ελαφρότητας, να οδηγείται σε αδιέξοδο και σε άλογη αγανάκτηση. Έχουμε καταλάβει ότι μένοντας μόνοι στη σύγχρονη ζούγκλα των αγορών και των αντικρουόμενων συμφερόντων θα χαθούμε; Έχουμε ανάγκη να διατηρήσουμε το πνεύμα της ενότητας και να ενθαρρύνουμε κάθε μορφή συλλογικής δράσης, με την οποία ο ένας θα συμβάλει στην αναπλήρωση των κενών που παρουσιάζει ο άλλος; Το πρόβατο μόνο του το τρώει ο λύκος! Και κάτι ακόμα. Δεν είναι αθέμιτο ο καθένας να κοιτάζει πως θα προωθεί το συμφέρον του. Αυτό σημαίνει, όμως, ότι το ίδιο συμφέρον είναι θεμιτό και υγιές να προωθείται, όταν δεν διακυβεύεται η εμπιστοσύνη και ο σεβασμός προς τον άλλον. Με την οικοδόμηση εμπιστοσύνης προάγεται η ευημερία όλων.

Σήμερα πολλοί στη  χώρα μας και, νομίζω, ιδιαίτερα στην πολύπαθη Αθήνα είναι δικαιολογημένα αγανακτισμένοι. Πιστεύω, όμως, όπως και υπεύθυνοι παράγοντες στην Ευρωπαϊκή Ένωση που γνωρίζω και συνομιλώ μαζί τους, ότι η πλειονότητα των συμπατριωτών μας έχουν επιδείξει αξιοσημείωτη καρτερικότητα και σύνεση. Αυτό το αποδίδω στο ότι έχει γίνει ευρύτερα κατανοητό ότι χωρίς την ενωμένη Ευρώπη τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η χώρα μας θα ήταν σε απελπιστικό σημείο αξεπέραστα. Βέβαια, δεν θέλω να ακυρώσω την ανάγκη για επαγρύπνηση και αγωνιστικότητα. Ο κάθε λαός πρέπει να περιφρουρήσει τα εθνικά του συμφέροντά με γνώση και σύνεση αξιοποιώντας το καλύτερο έμψυχο υλικό που διαθέτει. Λίγο-πολύ όλοι αναγνωρίζουμε πόσες ευκαιρίες και πόσα ικανά πρόσωπα διασπαθίστηκαν κατά τις τελευταίες δεκαετίες στην ανεύθυνη προσπάθεια εξυπηρέτησης  κομματικών, συντεχνιακών ή ατομικών συμφερόντων. Η διακεκριμένη επίδοση αναξίων ανθρώπων μάς έχει σημαδέψει ανεξίτηλα ως λαό της Ευρώπης.

Λυπάμαι πολύ αναλογιζόμενος ότι τα επίχειρα της πολύχρονης κατρακύλας πληρώνουν σήμερα στον τόπο μας κυρίως οι νέοι άνθρωποι. Η συμβουλή που δίνω, σε όσους θέλουν να ακούσουν, είναι να μην παραδοθούν στην αποχαύνωση της απραξίας ή την ηττοπάθεια της αδιαφορίας, αλλά να εκμεταλλευτούν κάθε στιγμή που διαθέτουν και να βρουν τρόπους απόκτησης και διεύρυνσης εμπειρίας που θα τους είναι χρήσιμη, όταν το κλίμα αυτό στη χώρα μας αναστραφεί, σε τρία ή τέσσερα χρόνια από τώρα. Τότε θα μπορέσουν να τρέξουν με όλες τους τις δυνάμεις. Το σύνθημά μου: λάβατε θέσεις! Το βέβαιο είναι ότι η αγανάκτηση πρέπει να μετασχηματισθεί σε γόνιμη οργή που, όμως, δεν θα ακυρώσει την δημιουργικότητα και την πίστη ότι μόνο με συστηματικό αγώνα, με γνώση, σύνεση και συγκροτημένη συλλογική προσπάθεια θα ανατραπεί η σημερινή κατάσταση. Προσοχή στο σύγχρονο δίδυμο τεράτων, την Σκύλλα και την Χάρυβδη, δηλαδή τον λαϊκισμό και την εθνοκαπηλία, που βρυχώνται απειλητικά!

Για την αποστασιοποίηση από την Εκκλησία, που με ρωτάτε, έχω να σημειώσω απλά ότι ουδέποτε υποστήριξα ότι η υποκρισία, ο καριερισμός, ο οπορτουνισμός, η εκμετάλλευση, η απαιδευσία και άλλα παρόμοια έλειψαν από το χώρο της. Ομολογουμένως όλα αυτά «τα μπουμπούκια του κακού» είναι αποθαρρυντικά και αποκρουστικά, ιδίως για νέους ανθρώπους. Μήπως όμως δεν είναι επιπόλαιο και άδικο, αν όχι διαβολικό, να καταγράφονται λεπτομερώς τα όσα απαράδεκτα και θλιβερά συμβαίνουν στην Εκκλησία και να μην γίνεται αντιληπτή η μαρτυρία χιλιάδων ανθρώπων, είτε κληρικών είτε λαϊκών, οι οποίοι με αυταπάρνηση, σεμνότητα, διακριτικότητα, πίστη, τιμιότητα και σταθερότητα διακηρύσσουν παντοιοτρόπως με τον βίο και την πολιτεία τους ότι η Εκκλησία είναι ένα Σώμα που επιβιώνει δυο χιλιάδες χρόνια τώρα όχι με τα σκάνδαλα που προκαλεί η ανθρώπινη αδυναμία, αλλά με την αγιαστική Χάρη της Παναγίας Τριάδος; Με την Χάρη αυτή διασώζεται αιώνες τώρα η πίστη στο Σωτήρα Χριστό, διατηρείται αναμμένη η ελπίδα και φανερώνεται η αγάπη, την οποία έχει τόση ανάγκη ο κόσμος για να ζήσει. Επιτρέψτε μου να παραφράσω εδώ την ερώτηση του νεαρού Ναθαναήλ στον Φίλιππο (Ιω. 1. 46) λέγοντας: είναι δυνατό να προκύψει κάτι καλό από την Εκκλησία σήμερα; Η απάντηση, χωρίς περισπούδαστα επιχειρήματα δικανικών ασκήσεων, είναι τα λόγια του Φιλίππου προς τον Ναθαναήλ: «έρχου και ίδε». Κι αν δεις τις αποτυχίες και τα έργα της δικής μου αδυναμίας, αγαπητέ μου, μην κοντοσταθείς, μην γυρίσεις την πλάτη στην Εκκλησία. Προχώρησε πιο πέρα, αν θέλεις προσευχήσου για την αναξιότητά μου, κατά το μέτρο της πνευματικής σου δυνάμεως, και θα ανακαλύψεις με τον ένα ή τον άλλο τρόπο ότι η Εκκλησία με πολλούς άξιους και ηρωικούς εργάτες της είναι πιο δυνατή από τις συνθήκες της ανθρώπινης μιζέριας, της εμπάθειας και του θανάτου. Όπως είπε ο Ιησούς στον Πέτρο: «πύλαι άδου ου κατισχύσουσιν αυτής» (Ματθ. 16, 18). Αυτή η πίστη στη δύναμη της Εκκλησίας κατά των δυνάμεων της φθοράς και της απελπισίας,  που με στηρίζει προσωπικά χρόνια τώρα, με κάνει να συνεχίζω τον αγώνα μου μέσα και όχι έξω από την Εκκλησία. Περισσότερα από την προσωπική αυτή κατάθεση δεν μπορώ να πω.

Ευχαριστώ για τις μελετημένες ερωτήσεις σας και για τον χώρο που διαθέσατε για να δημοσιεύσετε τις απαντήσεις μου.

Βρίσκεστε εδώ: Αρχική γεγονοτα 2013 Συνέντευξη Μητροπολίτη Αχαΐας κ. Αθανασίου στο Περιοδικό "Παρεμβολή"