Συνεργατών

Χρύσα Ευστ. Αλεξοπούλου: Ο Φιλελληνισμός και η έκφρασή του στην ποίηση: η γερμανική περίπτωση

xrisa

      Χρύσα Ευστ. Αλεξοπούλου, Δρ. Φιλολογίας

       Επιτ. Σχολ. Σύμβουλος, τ. Σύμβουλος Καθηγήτρια στο ΕΑΠ.

 

   

« Ο Φιλελληνισμός και η έκφρασή του στην ποίηση: η γερμανική περίπτωση»[1]

 

Εισαγωγή

Το κίνημα του Φιλελληνισμού θεωρείται πρωτοφανές παγκόσμιο γεγονός. Οι απαρχές του όμως βρίσκονται στο απώτατο παρελθόν· ήδη ο Ηρόδοτος[2] χρησιμοποιεί τη λέξη «φιλέλλην», όταν αναφέρει την περίπτωση του Άμαση Β΄ της Αιγύπτου, που πρόσφερε την πόλη της Ναυκρατίδας στους Έλληνες (440 π.Χ), εμφορούμενος από αισθήματα φιλίας και θαυμασμού προς τον Ελληνισμό. Ακολούθησαν οι Ρωμαίοι, οι οποίοι έδειξαν έμμεσο φιλελληνισμό, αφού εξελλήνισαν τον πολιτισμό τους. Κατά την Αναγέννηση, και κυρίως κατά τον Διαφωτισμό, αρχίζει ο ιστορικός φιλελληνισμός με τους Ουμανιστές (Winkelmann). Με το κίνημα του Ρομαντισμού, στο οποίο βασική θέση κατέχει η υπεράσπιση της ελευθερίας, ο φιλελληνισμός διευρύνεται στην Ευρώπη και τείνει να γίνει ρεύμα. Στηριγμένος στον ενθουσιασμό για την κλασική Ελλάδα, επηρεασμένος από την πίκρα λόγω της έκβασης των ναπολεόντειων πολέμων συγκροτεί, κατά το ξέσπασμα του Ελληνικού Αγώνα της Ανεξαρτησίας, ένα ευρύ ευρωπαϊκό κίνημα αλληλεγγύης. Ως κίνημα παρουσιάζει μια σύνθετη πολιτική και αισθητική εξέλιξη στις αρχές του 19ου αιώνα. Οι εκδηλώσεις του ποικίλες και πλούσιες, από την αναχώρηση ταγμάτων Φιλελλήνων που πήραν ενεργό μέρος στον Αγώνα μέχρι τις πολυσχιδείς εκφράσεις αισθητικής υπό το φως των τεχνών.

Οι Γερμανοί, ειδικότερα, είναι από τους πρώτους που έδειξαν φιλελληνικό ενδιαφέρον ήδη από τον 16ο αι., όταν το Πανεπιστήμιο της Τυβίγγης είχε αποστείλει τον StephanGerlach στην Κωνσταντινούπολη για να καταγράψει τις συνθήκες που επικρατούσαν σχετικά με την κατάσταση των διαβιούντων Ελλήνων. Το ενδιαφέρον αυτό ερμηνεύεται κυρίως λόγω της κλασικής παιδείας που χαρακτήριζε τους Γερμανούς (ας μνημονεύσουμε εδώ τον μεγάλο ουμανιστή φιλόλογο Ειρηναίο Θείρσιο 1784-1860).

Με την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης η δράση που ανέλαβαν οι Γερμανοί Φιλέλληνες ήταν πολυεπίπεδη. Οι φοιτητές στα πανεπιστήμια κινητοποιούνται υπέρ της ελληνικής υπόθεσης, κυκλοφορούν φυλλάδια, στην ευρύτερη κοινωνία γίνονται έρανοι και οργανώνονται φιλανθρωπικές αγορές για συλλογή χρημάτων με στόχο την αγορά πολεμοφοδίων, την εξαγορά σκλάβων[3]. Το φιλελληνικό κίνημα στηρίζουν πιστοί χριστιανοί, ουμανιστές, φιλελεύθεροι και πολιτικές δυνάμεις που θέλουν να προωθήσουν τον παγγερμανισμό (ακόμη η Γερμανία δεν ήταν πολιτικά ενιαία) και βλέπουν την Ελληνική Επανάσταση ως πείραμα και προτύπωση του δικού τους ονείρου. Οι Γερμανοί χριστιανοί επηρεάζονται από το γεγονός ότι οι υπόδουλοι Έλληνες, ως χριστιανικός λαός καταπιεζόμενος αιώνες από αλλόθρησκο γένος, ξεσηκώνονται και αγωνίζονται με τον σταυρό εναντίον της ημισελήνου. Είναι αξιοπρόσεκτο ότι στη Γερμανία συνυπάρχουν στο φιλελληνικό κίνημα άνθρωποι διαφορετικών ή και αντίθετων πολιτικών απόψεων. Η IrmgardScheitler παρατηρεί[4] ότι υπήρξαν Φιλέλληνες άνθρωποι όπως ο βασιλιάς Λουδοβίκος Α΄, πατέρας του Όθωνα, μέχρι και ο επαγγελματίας επαναστάτης Harro Harring. Το 1ο Φιλελληνικό Κομιτάτο ιδρύθηκε στη Στουτγάρδη τον Αύγουστο του 1821 και τον ίδιο μήνα κυκλοφόρησε ανώνυμο φυλλάδιο στο Αμβούργο που θεωρούσε τη συμπαράσταση στον ξεσηκωμό των Ελλήνων «ιερή υπόθεση του ανθρωπισμού στον αγώνα εναντίον των τεράτων». Υπήρχαν βέβαια και φωνές που θεωρούσαν ότι η Αρχαία Ελλάδα πέθανε και δεν αξίζει κανείς να ασχοληθεί με το ελληνικό ζήτημα, αλλά αυτή ήταν μειοψηφούσα τάση.

Ο γερμανικός φιλελληνισμός στην ποίηση

Στη συνέχεια, εστιάζοντας στο βασικό θέμα, που είναι η έκφραση του γερμανικού φιλελληνισμού στην ποίηση, θα ξεκινήσω από μια διατύπωση του βασικού εκπροσώπου όλης αυτής πνευματικής κίνησης, του Wilhelm Müller, του επονομαζόμενου « Έλληνα Müller». Στο ταξιδιωτικό του βιβλίο με τίτλο «Ρώμη, Ρωμαίοι και Ρωμαίες» γράφει: «η τέχνη δεν μπορεί να διαμορφώσει την εποχή, αλλά η εποχή κυριαρχεί στην τέχνη»[5]. Η εποχή, λοιπόν, του φιλελληνικού ρεύματος κυριαρχεί στην ποιητική δημιουργία των Γερμανών ποιητών.

Αρχικά η συλλογή ιστορικών δημοτικών τραγουδιών του Ditfurths[6] περιέχει επτά τραγούδια για τους Έλληνες για την περίοδο 1821-1828 που τα τραγουδούσαν στη Βαυαρία. Παραθέτω ένα εδώ σε δική μου μετάφραση

Έτσι πρέπει να γίνει!

Η Ελλάς πρέπει να απελευθερωθεί

από τις τουρκικές ορδές.

Πολλές εκατοντάδες χρόνια

κρατιόταν στη βαριά σκλαβιά

υπέμενε τον χλευασμό.

Σταδιακά ο ξεσηκωμός των Ελλήνων έχει απήχηση συνεχώς ευρύτερη και εντονότερη με αποτέλεσμα να δημοσιεύονται ποιήματα εμπνευσμένα από αυτόν σε εφημερίδες, περιοδικά και ποιητικές ανθολογίες. Μεγάλοι ποιητές, όπως οι GustavSchwab, HoffmannvonFallersleben, WilhelmMüller, AdelbertvonChamisso, WilhelmWaiblinger, και ελάσσονες, όπως οι ποιήτριες FriederikeBrun, AmelievonHelvig, ThereseHuber, AdelheidvonStolterforth και η LuiseBrachmann συνθέτουν ποιήματα φιλελληνικού περιεχομένου που δημοσιεύονται διάσπαρτα σε διάφορα έντυπα. Για παράδειγμα η γυναικεία ποίηση δημοσιεύεται στο δεύτερο σημαντικότερο δημοσιογραφικό όργανο των Φιλελλήνων με τίτλο MORGENBLATT FÜR GEBILDETE STÄNDE .

Το διάσπαρτο αυτό υλικό συγκεντρώθηκε και εκδόθηκε σε μια δίγλωσση ανθολογία σε επιμέλεια των Μυγδάλη-Λώλου, στη Θεσσαλονίκη το 2001[7], και πρόκειται για μια πολύ αξιόλογη εργασία, αποτέλεσμα σοβαρής έρευνας, που παρουσιάζει δεκάδες ποιήματα 29 ποιητών.

Ο Wilhelm Müller είχε πει: «σε καμία άλλη γλώσσα δεν γράφτηκαν τόσα πολλά για την ελληνική υπόθεση και δεν έγιναν ποίηση όσο στη γερμανική και η ιστορία της δικής μας πατριωτικής ποίησης κάποτε θα συναριθμήσει μια σειρά από ποιητές για τους Έλληνες του 19ου αιώνα    μαζί με τους ποιητές του γερμανικού απελευθερωτικού αγώνα εναντίον των Γάλλων»[8].Υπήρξαν βέβαια πολλοί Γερμανοί ηγεμόνες που προσπαθούσαν μέσω της λογοκρισίας να τα εξαφανίσουν από τις εφημερίδες και τα περιοδικά, γιατί η δημοσίευσή τους ενίσχυε το γενικότερο κλίμα των απελευθερωτικών κινημάτων της εποχής.Ο δημοσιογράφος FriedrichGentz, Αυστριακός σύμβουλος και έμπιστος του Μέτερνιχ παρατηρούσε με έκδηλη ανησυχία : «Σε καμία επανάσταση δεν έχει η κρίση και το φρόνημα των λαών τόσο αποφασιστικά και τόσο πλήρως διακηρυχθεί στη γλώσσα των συγγραφέων τους και μάλιστα με αγανάκτηση εναντίον των αρχών και των επιθυμιών των κυβερνήσεων όσο σε αυτή. Ο θρίαμβος αυτού του θέματος θα ήταν αποφασιστικότερος σε περίπτωση που η ολέθρια κοινή γνώμη θα παρέσυρε τη σοφία των κυβερνήσεων»[9].

Το πλήθος αυτών των ποιημάτων ήταν αποτέλεσμα της έμπνευσης που προκαλούσαν τα γεγονότα, τα οποία συνέβαιναν στους τόπους της Ελλάδος και ο απόηχος των οποίων έφθανε στην Ευρώπη. Δεν επρόκειτο, λοιπόν, για συνθέσεις υψηλής ποιότητας με διαχρονική ισχύ, ωστόσο η σημασία τους έγκειται στο ενδιαφέρον που προκαλούσαν, καθώς κινητοποιούσαν το λαϊκό αίσθημα και συντηρούσαν το ρεύμα συμπαράστασης προς τους αγωνιζόμενους Έλληνες. Ακριβώς ο τρόπος και ο σκοπός της σύνθεσης και η υστέρηση σε ποιότητα μπορεί να εξηγήσει γιατί δεν συναντάμε στο corpus αυτών των ποιημάτων έργα πιο καταξιωμένων ποιητών της εποχής, όπως οι Arnim, Brentano, Tieck, οι αδελφοί Schlegel, Eichendorff, Heine. Ιδιαίτερη σύγχυση προκαλούσε στους συγχρόνους τους η σιωπή των δύο ποιητών της ελευθερίας, του Arndt και Rückert[10], όπως επίσης και η επιφυλακτικότητα του Goethe. Η συγγραφέας TheresevonJakob[11] σε ένα γράμμα της (6.1.1825) στον BarthlomaeusKopitar[12] αναφέρει την αντίδραση του Goethe στα Τραγούδια για τους Έλληνες τουWilhelmMüller. «Ο Goetheέχει την ελάχιστη εκτίμηση για τα σκοπίμως γραμμένα Τραγούδια για τους Έλληνες και γράφει: “ Χτυπάτε θανάσιμα! Αίμα κι άλλο αίμα! Γι’ αυτό έπαινοι; Αυτό πια δεν είναι ποίηση”»[13]. Η IrmgardScheitler σημειώνει: «Ο Goethe ενδιαφερόταν μεν για την ποίηση του καιρού του που αφορούσε το ελληνικό ζήτημα και την αντιμετώπιζε ως δημώδη ποίηση, αλλά υπολειπόταν το ενδιαφέρον του έναντι της «αφοσιωμένης» ποίησης του « Έλληνα» Müller. Αυτή η ποίηση ήταν γι’ αυτόν πολύ αιμοσταγής και σε μεγάλο βαθμό καθορισμένη από την πολιτική επικαιρότητα»[14]. Εν ολίγοις ο Goethe αντιδρούσε στην αισθητική της «στρατευμένης» ποίησης.

Επειδή ο χρόνος είναι περιορισμένος θα αναφέρω ορισμένους τίτλους των ποιημάτων, που τους επέλεξα γιατί αποκαλύπτουν το εύρος της θεματικής αυτής της ποίησης, όπως και κάποιους ενδεικτικούς στίχους:

1. ChristianBork, Πριν από τη μάχη στο Ανάπλι, Μετά τη μάχη στο Ανάπλι

( Καλός και ωραίος είναι ο αγώνας σας, /αλίμονο σε όποιον δεν δώσει χέρι, /γιατί δίκαιη είναι η εκδίκησή σας. /Κατάρα σ’ όποιον σκύβει το κεφάλι…Ζήτω η σημαία σας!) Η καταστροφή του τουρκικού στόλου στη Χίο (…Σας χαιρετούμε, σωτήρες της ελευθερίας! /Η παγκόσμια ιστορία θα τιμήσει/του θάρρους σας τη σημαντική νίκη…)

2. TheodorBrand, Θρήνος για την καταστροφή της Χίου (Μαύρη κορδέλα κρέμεται στην λύρα μου, /και οι τόνοι των χορδών βουίζουν φοβισμένα! /Την Ελλάδα καλύπτουν πένθιμα πέπλα, /οι βάρβαροι ήπιαν ποτάμι το αίμα της…)

3. FriederikeBrun, Ο Θεός είναι μαζί σας, Όταν οι Έλληνες στη Χίο έκαψαν τον τουρκικό στόλο, Καλοκαίρι 1822.

4. AdelbertvonChamisso, το πολύστιχο ποίημα Χίος.

5. AmelievonHelvig, Οι αιχμάλωτες της Χίου (Ω χαίρε χρυσή ημέρα, /όπου το θάρρος έσπασε τα δεσμά του αδύνατου!)

6. WilhelmMüller, Ο Χιώτης, Ο γέροντας στην Ύδρα, Το Υδραιόπουλο, Η Μανιάτισσα, Ο Μανιάτης, Η Μανιάτισσα χήρα, Αποχαιρετισμός των Παργινών από τους Άγγλους, Η Σουλιώτισσα, Θερμοπύλες.

7. ErnstGrosse, Οι Υδραίοι, Η νύφη των Μανιατών, Ο γέροντας της Σάμου.

8. HeinrichStieglitz, Μωραΐτης, Κραυγή τρόμου, Οι βροντές του Ναβαρίνου, Η Σπετσιώτισσα, Το Σουλιωτόπουλο, Τα κατορθώματα στην Τένεδο.

9. Λουδοβίκος Α΄, Βασιλιάς της Βαυαρίας, Για την κατάληψη του Ναβαρίνου.

10. MethusalemMüller, Η καταστροφή των Ψαρών.

Πάρα πολλά από τα ποιήματα δημοσιεύονται σε περιοδικά, ενώ οι πιο σημαντικές συλλογές είναι δεκαεπτά (17) και εκδίδονται μεταξύ του 1821-1828, οι εξής:

1821: Carl Friedrich Schumann: Gedichte für Griechenlands Sache. Rudolstadt: Froebel. (Ποιήματαγιατηνελληνικήυπόθεση)

1821: Wilhelm Müller: Lieder der Griechen. Dessau: Ackermann.

(Τραγούδια για τους Έλληνες)

1822: Ludwig Rellstab: Griechenland's Morgenröthe in neun Gedichten. Ein Festgeschenk zum 18ten Oktober. Heidelberg u. Speier: Oswald. (ΗροδαυγήτηςΕλλάδοςσεεννέαποιήματα. Έναδώρογιορτήςγιατην 18ηΟκτωβρίου)
               1822: Wilhelm Müller: Lieder der Griechen. 2. Heft. Dessau:

Ackermann. (ΤραγούδιαγιατουςΈλληνες)
1822: Karl Ludwig Blum: Klagen Griechenlands. Berlin: Christiani

(Το παράπονο της Ελλάδος)
1823 (
eigentl. 1822): Wilhelm Müller: Neue Lieder der Griechen. Leipzig: Brockhaus. (ΝέατραγούδιαγιατουςΈλληνες)

1823: Christian Bork: Kraft und That freier Hellenen. Dessau:

Ackermann. (Δύναμη και πράξη των ελεύθερων Ελλήνων)

1823: Friedrich Wilhelm Waiblinger: Lieder der Griechen.

Stuttgart Franckh.: (ΤραγούδιαγιατουςΈλληνες)
       1823: Heinrich Stieglitz, Ernst Große: Gedichte,

herausgegeben zum Besten der Griechen. Leipzig: Mittler. (Ποιήματα

δημοσιευμένα για το καλό των Ελλήνων)

1823: Wilhelm Müller: Neue Lieder der Griechen. 2. Heft.

Leipzig: Brockhaus. (Νέα τραγούδια για τους Έλληνες)

1824: Friederike Brun: Ein Scherflein für Hellas, niedergelegt auf

dem Altar der Menschlichkeit. Aarau: Sauerländer 1824. ( Ένας οβολός για την Ελλάδα, κατατεθειμένος στον βωμό της ανθρωπιάς).

1824: Wilhelm Müller: Neueste Lieder der Griechen. Leipzig: Voß. (Τα νεώτερα τραγούδια για τους Έλληνες).

1826: Amalie von Helvig: Gedichte zum Besten der unglücklichen

Greise, Wittwen und Waisen in Griechenland. Berlin: Krause.

(Ποιήματα για το καλύτερο των δύστυχων γερόντων,

χηρών και ορφανών στην Ελλάδα)

1826: Wilhelm Müller: Missolunghi. Dessau: Ackermann. Dresden:

Walther. (Μεσολόγγι)

1826: August von Tiegde: Die Griechen im Kampfe mit den Barbaren.Leipzig:

Brockhaus. (Οι Έλληνες στον αγώνα με τους βαρβάρους).

1828: Ernst Weyden: Griechen-Lieder. Bonn: Habicht. (ΤραγούδιαγιατουςΈλληνες)

1828: Wilhelm Christian Müller: Gesänge der Hellenen und Philhellenen 1820-1827. Bremen: Heyse. (Άσματα για τους Έλληνες και τους Φιλέλληνες).

Σημαντικότερο έντυπο, στο οποίο δημοσιεύονται τα ποιήματα είναι το περιοδικό MORGENBLATT FÜR GEBILDETE STÄNDE. Τα έτη 1821 και 1822 ήταν η ακμή της παραγωγής ενθουσιώδους φιλελληνικής ποίησης.   Από το καλοκαίρι του 1822 το κίνημα του Φιλελληνισμού υποχώρησε. Αιτία η αποτυχημένη μάχη στο Πέτα. Οι εναπομείναντες κουρασμένοι και απογοητευμένοι εθελοντές γύρισαν στην πατρίδα τους και ξεσηκώθηκε, όχι μόνο στα περιοδικά, διαμάχη για το ήθος του ελληνικού λαού και την αλήθεια των ειδήσεων. Τότε μάλιστα τυπώθηκαν ( από τον πάστορα ErnstFriedrichChristianWygand) και τα Σωστά Ελληνικά Τραγούδια, μια συλλογή με ποιήματα που εξέφραζαν την τουρκική πλευρά και καταφέρονταν εναντίον της ανομίας των επαναστατών στα Βαλκάνια[15].

Όμως τα τραγικά γεγονότα στο Μεσολόγγι το 1826 έδωσαν νέα ώθηση στο κίνημα του Φιλελληνισμού, ενώ ο θάνατος του λόρδου Βύρωνα συγκλόνισε την Ευρώπη. Γράφτηκαν τότε πολλά ποιήματα για το Μεσολόγγι που κινητοποίησαν πάλι την κοινή γνώμη υπέρ της ελληνικής υπόθεσης. Με την επίμονη αγωνιστική δράση των Ελλήνων και την επέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων ο πόλεμος πήρε άλλη τροπή, όμως τα ποιήματα για το Μεσολόγγι μπορούμε να πούμε ήταν ένα προανάκρουσμα[16]. Είχαν τη σφραγίδα της ελπίδας, μια ελπίδα που τελικά εκπληρώθηκε με τη ναυμαχία του Ναβαρίνου. Έτσι, η ποίηση υπέρ των Ελλήνων γνώρισε νέα ώθηση κατά τα έτη 1826-1828. Επίσης, οι στίχοι που γράφτηκαν υπέρ των Ελλήνων από τον Βασιλιά της Βαυαρίας Λουδοβίκο Α΄ προκάλεσαν ιδιαίτερα την προσοχή[17].

Σχετικά με τα μοτίβα σε αυτά τα ποιήματα και τραγούδια παρατηρούμε ότι συχνά ανακαλούνται ιστορικά πρότυπα, όπως ο αγώνας των Ελλήνων εναντίον των Περσών, γίνονται παραλληλισμοί με τις μάχες στον Μαραθώνα, Θερμοπύλες, Σαλαμίνα και οι αγωνιστές αντιμετωπίζονται ως τα παιδιά του Περικλή, του Θεμιστοκλή, του Λεωνίδα.

«Εμπρός Έλληνες! Όλοι στα όπλα!

Παιδιά της Σπάρτης πολεμήστε με το παλιό σας θάρρος!

Όπως έπεσε ο Πέρσης να πέσει ο Τούρκος.

Ας βαφτεί των Πλαταιών η γη με το αίμα του!

Εμπρός Αθήνα, Κόρινθος, γενναία πλήθη,

Γίνετε πάλι όπως ήταν οι πατέρες σας

Και ο παλιός καιρός να γίνει πάλι νέος»[18].

Ή

«Τώρα ή ποτέ! Εδώ τα πνεύματα των προγόνων σας,

Ο νικητής του Μαραθώνα, σηκώνουν τις σημαίες σας

Σ’ αυτόν τον ιερό αγώνα.

Δείτε αιώνια σιωπηλούς μάρτυρες για τις πράξεις σας,

Που στις Θερμοπύλες οι πέτρες σηκώνονται,

Σας καλούν στη νίκη»[19].

Σε άλλα ποιήματα εξευτελίζονται οι Τούρκοι και χαρακτηρίζονται «τίγρεις», «κυνηγόσκυλα», «εκτελεστές» που τρέφονται από «αθώα σώματα μωρών»[20]. Η καταστροφή ενός τέτοιου δαιμονοποιημένου αντιπάλου παρουσιάζεται ως υπεράσπιση της ανθρωπιάς και της ανθρωπότητας:

Μην προστατεύετε τους δολοφόνους, καμιά προστασία,

η άγρια απληστία τους για αίμα τον κόσμο εξοργίζει.

Πρέπει πάνω στους ανθρώπους να θρονιάζονται τίγρεις,

των οποίων ο λαιμός κανένα λουρί δεν σέβεται;

Πέφτει αυτός ο λαός, έπειτα ταρακουνάει στέμματα και

Ευγενείς ταρακουνάει, ακόμα και σένα θα καταφάει!

Κραύγασε! Η χριστιανική πίστη κλονίζεται,

η ανθρωπότητα βυθίζεται στη στάχτη.[21]

Ήδη αναφέρθηκε η θρησκευτική νομιμοποίηση του Αγώνα ως σταυροφορίας των Χριστιανών απέναντι στο Ισλάμ, ένα πνεύμα που διατρέχει τη φιλελληνική ποίηση, ενώ τα πάθη του ελληνικού έθνους ερμηνεύονται σαν νέα σταύρωση του Χριστού[22].

Άλλοτε πάλι οι επαναστατημένοι Έλληνες γίνονται το παράδειγμα αντίστασης εναντίον κάθε μορφή τυραννίας, όχι μόνο της τουρκικής, είναι «το δίκιο που σπάει τις αλυσίδες του τύραννου», όπως έγραψε ο νεαρός Γερμανός φοιτητής Θεολογίαςαπό τη Λειψία Carl Friedrich Schumann στα Ποιήματά του για την ελληνική υπόθεση (1821).

Συμπέρασμα

Καταληκτικά, συμπεραίνουμε ότι το φιλελληνικό πνεύμα όπως εκφράστηκε στη γερμανική ποίηση ήταν δυναμικό. Σφραγίστηκε από την επίδραση του αρχαίου ελληνικού πνεύματος, επηρεάστηκε από τη θρησκευτική διάσταση που είδε τον Αγώνα των Ελλήνων ως αγώνα του Χριστιανισμού εναντίον των απίστων, εξέφρασε την επιθυμία των φιλελεύθερων Γερμανών για απελευθέρωση από τα καταπιεστικά καθεστώτα και για πολιτική ένωση σε μια ενιαία Γερμανία και κυρίως αφύπνισε συνειδήσεις, κινητοποίησε ενεργητικά κοινωνικοπολιτικές δυνάμεις υπέρ της ελληνικής υπόθεσης. Τελικά, όπως έχει παρατηρήσει ο Καρολίδης[23], ο γερμανικός φιλελληνισμός είχε δύο όψεις, από τη μια ήταν «ποιητικός και ιδεαλιστικός» και από την άλλη «πρακτικός και ρεαλιστικός», κι αυτό σημαίνει αφενός φιλελληνική ποίηση και αφετέρου ενώσεις που πρόσφεραν χρήματα και εθελοντές, πολύπλευρη δηλαδή στήριξη στην υπόθεση του Αγώνα της Ανεξαρτησίας.

 


[1] Εισήγηση στο 47ο Πανελλήνιο Συνέδριο της ΠΕΦ (Νοέμβριος 2021).

[2]Ηροδ. Ιστορίαι, Β, 178,1.

[3] Regine Quack-Eustathiades: Der deutsche Philhellenismus während des griechischen Befreiungskampfes 1821-1827. München: Oldenbourg 1984 (=Südosteurop. Arbeiten, Bd. 79) και Ludwig Spaenle: Der Philhellenismus in Bayern 1821-1832. München: Hieronymus 1990 (=Veröff. d. Instituts für Geschichte Osteuropas u. Südosteuropas der Universität München, Bd. 9).

[4]Irmgard Scheitler, Deutsche Philellenenlyrik Dichter, Veroeffentlichungsforme, Motive , http://www.europa-zentrum-wuerzburg.de/unterseiten/scheitler.pdf , σ. 70.

[5]Wilhelm Müller, Werke, Tagesbuecher, Briefe (WTB). Hrsg. von Maria-Verena Leistner, Berlin 1994, 3,15.

[6]Franz Wilhelm Freiherr von Ditfurth: Die historischen Volkslieder von 1648 bis 1871. Bd. III. Hildesheim: Olms 1965 (=Berlin 1871) Tl. IV, S. 12, Nr. 9.

[7] Λάμπρος Η. Μυγδάλης, Νίκος Α. Παπαδόπουλος (επιμ.), Ο γερμανικός φιλελληνισμός μέσα από την ποίηση. Τόμος 2, 3: Οι ήρωες του απελευθερωτικού αγώνα των Ελλήνων (1821-1830), Ποιήματα για τις μάχες των Ελλήνων στον Αγώνα για την ελευθερία τους (1821-1827), εκδ. Γράμμα, εκδ. Κυρομάνος, Θεσσαλονίκη 2001, 2004.

     [8] LITERARISCHES CONVERSATIONSBLATT 1824, Nr. 59, S. 233.

[9] Gentz an Ottenfels am 17. 12. 1824. Zit. bei Josef Krauter: Franz Freiherr von Ottenfels. Beiträge zur Politik Metternichs im griechischen Freiheitskampfe 1822-1832.

[10] Regine Quack-Manoussakis: Ernst Moritz Arndt und der griechische Freiheitskampf. In: PHILIA (1999) H. 1/2 S. 17-23, υποθέτει ότι η ανθελληνική διατύπωση Η Κωνσταντινούπολη στα χέρια ενός ευρωπαϊκού λαού του 1807 δεν ανήκει στον Arndt.

[11] Δημοσίευσε το 1825 τα Δημώδη Τραγούδια των Σέρβων.

[12] Σλοβένος Φιλόλογος και Γλωσσολόγος (1780-1844) που έζησε στη Βιέννη.

[13] Renate Grumach (Hrsg): Goethe, Begegnungen und Gespraeche. Bd. XIV: 1823-1824. Bearbeitet von Angelika Reimann, Berlin 2011, S.496.

[14]Irmgard Scheitler, ό.π. σ. 73.

[15]Erfurt (beim Vf.) 1824, πρβλ. Goedeke Bd. VIII, S. 288, Nr. 64.

[16]Irmgard Scheitler, ό.π. σ. 76.

[17]Gedichte des Königs Ludwig von Bayern. 2. Theil. München: Literar. Anstalt der J. G.

   Cotta'schen Buchh. 1829, S. 1-34.

[18]Ludwig I.: "An Hellas. Im Frühling des 1821sten Jahres" Gedichte, Bd. 2 (1829) (Anm. 27),  

S. 4.

[19] "An die Griechen". In: MORGENBLATT Nr. 176, 24. 7. 1821.

[20] Wilhelm Müller: Gedichte. Vollständige kritische Ausgabe. Bearb. v. James Taft Hatfield.

   Nendeln: Kraus 1968 (=Berlin 1906) (=Dt. Literaturdenkmale des 18. u. 19. Jh., Bd. 137), S.

   202.

[21]ΣεαυτήτηστροφήτουCarl Friedrich Schumanns "Auf den nordischen Adler", Ge-

   dichte für Griechenlands Sache, Rudolstadt: Froebel S. 23, εκτόςαπότιςαποτρόπαιες

   εικόνες υπάρχει ο φόβος μήπως πέσει ένα οχυρό που είναι απέναντι στους Τούρκους και αυτή η

   πτώση οδηγήσει στο τέλος του ανθρωπισμού και του Χριστιανισμού στην Ευρώπη.

[22] Gedichte (Anm. 37) S. 213.

[23] Π. Καρολίδης, Ο γερμανικός φιλελληνισμός, Αθήνα 1917.